Nasze wycieczki do Laos

Historia

Historię Laosu cechują głównie dominacja i rządy kolonialne. Rdzenna ludność Laosu wywodziła się z grupy austroazjatyckiej. Ludzie ci wykształcili zdolności pozwalające im przetrwać w tym regionie bez rolnictwa. Odpowiadało im tutejsze ukształtowanie terenu. Pierwsze wzmianki o historii Laosu pochodzą z okresu Lan Xang. Królestwo Lan Xang sprawowało całkowitą kontrolę nad krajem przez około trzysta lat.

Królestwo Lan Xang

Królestwo Lan Xang rządziło średniowiecznym Laosem przez długi okres czasu. To pod wodzą tej właśnie dynastii Laos rozwinął się znacząco na każdym polu. Od tej ery zaczyna się zapisywana historia kraju. Pierwszym królem dynastii Lan Xang był Fa Ngum, który rozpoczął swoje panowanie w roku 1353. Całkowity obszar pod władzą króla nie ograniczał się jedynie do Laosu, ale obejmował również znaczną część Tajlandii. Tylko sześć pierwszych lat z całego czterdziestoletniego panowania Fa Nguma przebiegało w atmosferze pokoju. Zakończyło się ono w roku 1373, a kraj wkroczył w następną fazę swojej historii pod rządami kolejnych królów dynastii Lan Xang.

Innym ważnym królem tej dynastii był rządzący w XVI wieku Setthathirat. W czasie jego panowania buddyzm stał się najbardziej rozpowszechnioną religią w Laosie.
W XVI wieku, za rządów Phetsaratha, dynastia zaczęła chylić się ku upadkowi. Nastąpił szereg bitew z Birmańczykami i Tajami, trwający co najmniej dwieście lat. W okresie od 1574 do 1578 roku królowie dynastii Lan Xang odnieśli znaczne zwycięstwo nad Birmańczykami i sprowadzili ich do pozycji swojego wasala.

Upadek królestwa Lan Xang

Upadek królestwa dynastii Lan Xang spowodowały nieprzerwane wojny i walka o sukcesję pomiędzy członkami dynastii w XVII w. Śmierć Króla Souligna doprowadziła do rozpadu imperium na dwie części: Wientian i Luang Prabang.

Laos jako kolonia francuska

Francuska kolonia Laosu została założona pod koniec XIX wieku, kiedy Laos był pod rządami Tajów. Pierwszą generalną gubernią Laosu było Hanoi, pod którym znajdowało się królestwo Luang Prabang. Choć na początku był to mały krok, w późniejszym czasie Francja okupywała znaczną część Laosu i sprawowała całkowitą władzę. Ten okres stanowi ważną część historii Laosu. Ten stan trwał jeszcze aż siedem lat po zakończeniu II wojny światowej.

Wtargnięcie Francuzów do Laosu było powolne i stopniowe. W 1893 roku podpisano traktat pomiędzy rządem Francji i królem Tajlandii, który sformalizował i zalegalizował francuską okupację terenu wschodniego brzegu. Za rządów Francuzów, w roku 1895, Laos został podzielony na dwie części: Górny i Dolny Protektorat. Od 1899 obie części miały jednego władcę. Zarówno angielskie, jak i francuskie prawa do południowo-wschodniej Azji zostały sfinalizowane przez konwencję z 1896 roku. W 1907 na mocy traktatu Francja zwróciła tajskiej dynastii terytorium Dan Sai.

Rządy Francuzów w Laosie były mieszanką dobrodziejstwa i udręki. Z jednej strony utrzymywany był wewnętrzny pokój, a plemienne rewolty były łatwo zwalczane, jednak z drugiej strony kraj nie miał żadnej suwerenności. Laos został oficjalnie mianowany kolonią francuską dopiero w roku 1930. Podczas II wojny światowej Laos pod Francuzami był zaangażowany w ciągłe walki. Chociaż w roku 1945 nastąpiła próba uzyskania niepodległości od Francji, cel ten został ostatecznie osiągnięty dopiero w roku 1953.

Wojna wietnamska

Wojna wietnamska zwana jest też drugą wojną indochińską. W tej wojnie walczyły przeciwko sobie Wietnam Północny i Wietnam Południowy. Wietnam Południowy był wspierany przez rząd Stanów Zjednoczonych, a Wietnam Północny otrzymywał pomoc od Chin i Związku Radzieckiego. Wojna była wynikiem przedłużającego się konfliktu pomiędzy działającym na południu Narodowym Frontem Wyzwolenia Wietnamu, a komunistycznym Wietnamem Północnym. Wojna wietnamska trwała prawie dwadzieścia-pięć lat, od 1950 do 1975 roku. Można powiedzieć, że Laos został w nią raczej wciągnięty mimo swojej woli, niż aktywnie brał w niej udział.

Wojnę wietnamską cechuje skomplikowanie jeśli chodzi o jej początek, a także sam przebieg. Zamieszanie i rozbieżność poglądów tyczy się również motywu i planu wojny. Co więcej, chociaż wojna toczyła się głównie pomiędzy Wietnamem a Stanami Zjednoczonymi oraz sojusznikami obu tych stron, Laos i Kambodża również odczuły cierpienia i inne związane z wojną problemy. W efekcie wojna miała głęboki wpływ na historię Laosu. Główną przyczyną, dla której Laos został zaangażowany w wojnę, był fakt że Wietnam Północny chciał używać Szlaku Ho Chi Minha, który przecinał Laos. Była to część taktyki wojennej Wietnamu Północnego. Musiał on mieć kontrolę nad tym szlakiem, aby przesyłać żołnierzy i zapasy do południowej części Wietnamu. W skutek wojny wietnamskiej Laos był krajem najbardziej dotkniętym bezlitosnymi bombardowaniami Amerykanów.

Tajna wojna w Laosie

Tajna wojna w Laosie była w rzeczywistości częścią I wojny indochińskiej. Ale Laos cierpiał znacznie zarówno z powodu wojny wietnamskiej jak i tajnej wojny. W roku 1962 Konferencja w Genewie uznała Laos krajem neutralnym w stosunku do wojny wietnamskiej. Jednak Północny Wietnam w dalszym ciągu używał laotańskiego szlaku, aby zwyciężyć w wojnie. Wciąż wysyłano Szlakiem Ho Chi Minha oddziały wojsk, zapasy i amunicję. W efekcie Stany Zjednoczone wzięły udział w wojnie, aby powstrzymać Północny Wietnam. Zaangażowanie USA w wojnę było tajemnicą, od której pochodzi nazwa tajnej wojny, nadana temu nieszczęśliwemu wydarzeniu i okresowi historii Laosu. Udział Stanów Zjednoczonych był utrzymywany w tajemnicy, jako że na Konferencji w Genewie uznały one neutralność Laosu. Nie istnieją żadne oficjalne dokumenty dotyczące związku USA i wojny wietnamskiej, która wykorzystała i spustoszyła Laos. Tajna wojna w Laosie trwała w latach 1962-1975.

Komunizm

Komunizm laotański trwa ponad 25 lat. Laos to jedno z bardzo niewielu państw, gdzie wciąż przeważa komunizm. Partia komunistyczna dostała się do władzy w 1975 roku po obaleniu monarchii. Laos jest państwem jednopartyjnym. Laotańska Partia Ludowo-Rewolucyjna jest jedyną legalną partią. Głównie w roku 1930 część Laotańczyków stała się członkami Partii Komunistycznej. Nauczyciele i inni średnio wykształceni urzędnicy państwowi dołączyli do partii. W ten sposób komunizm laotański rozpoczął swoją niełatwą drogę. Część jej członków stanowili także pracownicy najemni, w przeciwieństwie do większości rolników, którzy posiadali ziemię. Rządy kolonialne były więc jedyną przeszkodą, jaką partia spotkała na swojej drodze. Stanowiły one problem, ponieważ wielu obywateli uważało Francuzów za konieczną ochronę przed Tajami i Wietnamczykami. Arystokraci laotańscy stanęli na czele nacjonalistycznego powstania. Jako że komunizm w Laosie był mocno kojarzony z Wietnamczykami, nie cieszył się on sympatią ogółu.

Komuniści wykorzystali dyskredytację Francuzów i porażkę rządu Lao Issara. W 1950 utworzyli Wolny Ruch Laosu. Dał on początek „Rządowi Oporu Ojczyzny Laosu”. Przez wiele lat partia komunistyczna była zależna od Wietnamu.

Perspektywy na XXI wiek

Widoki na przyszłość dla wstępującego w XXI wiek Laosu były względnie pozytywne. Poza niezadowoleniem z korupcji i braku swobód (wolności słowa, stowarzyszania się i prasy) niezbędnych do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, władza Laotańskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej jest kwestionowana w niewielkim stopniu. Wydaje się więc, że partia pozostanie u władzy nieskończenie długo – albo przynajmniej tak długo jak będzie otrzymywać wsparcie komunistycznych reżimów z Chin i Wietnamu.

Perspektywy gospodarcze poprawiły się dzięki znaczącym projektom inwestycyjnym w energię wodną (np. kosztująca 1,1 miliarda dolarów amerykańskich zapora Nam Theun II i kilka mniejszych zapór) i górnictwo (złoto, miedź, a w przyszłości boksyt). Wpływy z tych inwestycji stale zasilają skarbiec rządowy. Bardziej niepewna przyszłość może czekać lekki przemysł, w tym przemysł włókienniczy, jako że mocy prawnej nabiera Azjatyckie Porozumienie o Wolnym Handlu (AFTA), a Laos dołączył do Światowej Organizacji Handlu (WTO) w 2010 roku. Leśnictwo jest kolejnym ważnym zasobem, jednak w znacznym stopniu znajduje się pod kontrolą wojska.

Szybko rozwijającą się gałęzią przemysłu jest turystyka. W 1995 roku Luang Prabang zostało umieszczone na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, a następnie dołączyła do niego starożytna khmerska świątynia Wat Phu, położona niedaleko Champasak. Inne części kraju, jak płaskowyż Bolaven na południu, Równina Dzbanów i daleka północ otwierają się na ekoturystykę. Dodatkową atrakcją jest fakt, że obszary te zamieszkują plemiona mniejszościowe. Obecnie Laos przyciąga ponad milion turystów rocznie (ponad połowa z nich pochodzi z Tajlandii) i wydaje się że liczba ta będzie rosła.
Laos nie cierpi z powodu przeludnienia. Można zauważyć stałą migrację z wsi do miast, spowodowaną rosnącymi różnicami w poziomie życia.

Geografia

Laos jest krajem pozbawionym dostępu do morza, który zajmuje powierzchnię 236 800 kilometrów kwadratowych. Położony jest w centrum Półwyspu Indochińskiego. Otaczają go Birma, Kambodża, Chiny, Tajlandia i Wietnam. Z uwagi na swoje położenie Laos często rozdzielał potężniejsze sąsiadujące z nim kraje, jak również był miejscem krzyżowania się szlaków handlowych i komunikacyjnych. Migracja i międzynarodowe konflikty wpłynęły na obecny skład etniczny kraju oraz na rozmieszczenie grup ludności.

Większą część zachodniej granicy Laosu wytycza rzeka Mekong, która jest ważną arterią dla transportu. Wodospady Khone na południowym krańcu kraju uniemożliwiają dostęp do morza, ale frachtowce pływają wzdłuż całej rzeki Mekong na terenie Laosu przez większość roku. Łodzie o mniejszej mocy i pirogi stanowią ważny środek transportu na dopływach Mekongu.

Mekong nie był więc przeszkodą, ale czynnikiem ułatwiającym komunikację, a podobieństwa pomiędzy społeczeństwem Laosu i północno-wschodniej Tajlandii – ci sami ludzie, ten sam język – odzwierciedlają bliski kontakt utrzymywany przez wieki poprzez rzekę. Co więcej, wielu Laotańczyków żyjących w Dolinie Mekongu posiada krewnych i przyjaciół w Tajlandii. Przed XX wiekiem, królestwa i księstwa laotańskie zajmowały obszar po obu stronach Mekongu, jednak pod koniec XIX wieku władza Tajlandii rozciągnęła się, aż do lewego brzegu rzeki. Chociaż Mekong został oficjalnie uznany za granicę przez francuskie władze kolonialne, podróżowanie z jednego brzegu na drugi zostało znacznie ograniczone dopiero po powstaniu w roku 1975 Laotańskiej Republiki Ludowo Demokratycznej.

Wschodnia granica z Wietnamem rozciąga się na 2 130 kilometrach, głównie wzdłuż szczytów Gór Annamskich i służy jako fizyczna bariera pomiędzy pozostającym pod wpływem Chin Wietnamem, a Laosem i Tajlandią, które doświadczają więcej wpływów hinduskich. Te góry są rzadko zaludnione przez mniejszości plemienne, które tradycyjnie nie uznają granicy z Wietnamem, a jedynie naturalną granicę z Tajlandią, ciągnącą się 1 754 kilometrów wzdłuż Mekongu. Mniejszości etniczne zasiedlają więc obie strony granicy Laosu i Wietnamu. Z uwagi na ich względną izolację, kontakt pomiędzy tymi grupami, a nizinną częścią Laosu w większości ogranicza się do handlu.

Laos dzieli granicę południową z Kambodżą. Jest ona dość krótka, liczy zaledwie 541 kilometrów. Starożytne ruiny Khmerów w Wat Pho i innych miejscach na południu kraju świadczą o długiej historii kontaktów Laotańczyków z Khmerami. Na północy kraju znajduje się licząca 423 kilometry górzysta granica z Chinami i 235-kilometrowa granica z Birmą, biegnąca wzdłuż rzeki Mekong.

Topografia Laosu jest w dużej mierze górzysta, ze wzniesieniami powyżej 500 metrów zwykle charakteryzującymi się stromiznami, wąskimi dolinami rzecznymi i niewielkim potencjałem rolniczym. Taki krajobraz w większości przeważa w północnej części kraju, za wyjątkiem Równiny Wientian i Równiny Dzbanów w Prowincji Xieng Khouang. W południowej części kraju w prowincjach Savannakhét i Champasak znajdują się duże, wyżej położone obszary dobrze nadające się do uprawy ryżu i hodowli trzody. Większą część prowincji Khammouan i wschodnie obszary wszystkich południowych prowincji cechuje górzyste ukształtowanie terenu. Aluwialne równiny i tarasy Mekongu oraz jego dopływów stanowią łącznie tylko około 20 procent obszaru kraju.

Jedynie 4% całego obszaru klasyfikuje się jako ziemię uprawną. Obszar zalesiony zmniejsza się znacznie od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wskutek wycinki na skalę przemysłową oraz rolnictwa.

Klimat

Laos ma tropikalny klimat monsunowy z wyraźną porą deszczową trwającą od maja do października, chłodną suchą porą od listopada do lutego i gorącą suchą porą od marca do kwietnia. Ogólnie monsuny pojawiają się o tej samej porze w całym kraju, chociaż czas ich występowania może różnić w poszczególnych latach. Opady deszczu różnią się w zależności od regionu.

Najwyższe opady – 3 700 milimetrów rocznie – notuje się na płaskowyżu Bolovens w Prowincji Champasak. Miejskie stacje meteorologiczne zanotowały 1 440 milimetrów opadu rocznie w Savannakhét, 1 700 mm w Wientianie, a w Luang Prabang 1 360 mm. Opady deszczu nie zawsze są jednak odpowiednie dla uprawy ryżu.

Lata o relatywnie wysokiej liczbie opadów przeplatają się z okresami, gdy wynoszą one zaledwie połowę średniej, lub nawet mniej, co znacząco obniża plony ryżu. Takie susze często mają charakter regionalny i nie wpływają na uprawy ryżu w innych częściach kraju. Temperatury wynoszą od około 40°C wzdłuż Mekongu w marcu i kwietniu do 5°C lub mniej na wyżynach Xiangkhoang i Phôngsali w styczniu.

Ludność

W wyniku migracji i międzynarodowych wojen ludność Laosu jest bardzo zróżnicowana. Połowę populacji stanowią rdzenni Laotańczycy.

Ci mieszkańcy nizin są grupą dominującą pod względem politycznym i kulturowym. W większości są oni potomkami Tajów, którzy zaczęli migrować na południe od Chin w pierwszym tysiącleciu naszej ery.

Północ zamieszkują plemiona górskie Hmong-Yao i plemiona tybetańsko-birmańskie (Kor i Phounoy), jak również tajskie grupy etniczno-językowe. Do niedawna nazywano je Lao Sung, lub Laotańczykami górskimi. W górach położonych w centrum i na południu przeważają plemiona austo-azjatyckie (Mon-Khmer i Viet-Muong), dawniej Lao Theung lub Laotańczycy wyżynni. W Laosie pozostają również mniejszości Wietnamczyków i Chińczyków, zwłaszcza w miastach. Wielu z nich wyjechało jednak w dwóch falach – po uzyskaniu częściowej niepodległości w późnych latach czterdziestych, a następnie po roku 1975.

Język
Oficjalnym językiem w Laosie jest używany w stolicy (Wientianie) laotański. Jest to język bardzo zbliżony do języka tajskiego. Laotański jest językiem tonalnym (6 różnych tonów). Poza językiem oficjalnym, który pozwala się komunikować wszystkim grupom etnicznym, istnieje również wiele innych języków i dialektów, stale używanych przez mniejszości, a w szczególności przez rodziny chińsko-tybetańskie.

Religia
W dzisiejszych czasach około 65% ludności Laosu praktykuje szkołę buddyzmu Therawada. Ta religia rozwinęła się w Laosie pomiędzy XIV a XVII wiekiem, a potem stopniowo wyparła animizn i wedyzm. Podobnie, jak w sąsiadnich Tajlandii i Kambodży, religia ma duży wpływ na kulturę i życie codzienne. Klasztory (Wat), które tworzą centrum wspólnego życia, pełnią poza swoją funkcją religijną dodatkową funkcję społeczną. Edukuje się w nich dzieci z biednych rodzin.

Pradawne wierzenia funkcjonują obok buddyzmu bez problemu. Wiele uczt i ceremonii buddystów to dawne praktyki animizmu.

Kuchnia

Metody przyrządzania posiłków

Pieczenie na ruszcie, gotowanie, duszenie, gotowanie na parze, suszenie i mieszanie (jak w sałatkach) to tradycyjne metody przyrządzania posiłków. Smażenie w woku jest obecnie również popularne, ale uważa się, że je za element wpływu kultury Chin. Gulasze są często zielone, ponieważ używa się do ich przygotowania dużej ilości warzyw i liści ya nang.

Zupy/gulasze dzieli się na tom, tom jeud, keng, i keng soua. Keng to zupa która zawiera imbir i sos padek, a keng soua to keng, który zawiera zarówna galangal jak i imbir. Tom jeud to łagodna zupa nieprzyprawiana mocnymi przyprawami. „Tom” oznacza zupę a „Keng” gulasz.
„Ping” znaczy pieczony na ruszcie. Jest to ulubiony sposób gotowania. Ping gai to kurczak pieczony na ruszcie, pin sin to pieczone w ten sposób mięso, a ping pa – ryba.

Przed pieczeniem na ruszcie, mięso jest zwykle przyprawiane zmielonym czosnkiem, korzeniem kolendry, zmielonym galangalem, solą, sosem sojowym, sosem rybnym, w różnych proporcjach w zależności od upodobań. Wydaje się, że Laotańczycy wolą dłuższe pieczenie przy niższej temperaturze. W rezultacie mięso pieczone na ruszcie jest zazwyczaj bardziej suche niż to, do jakiego jesteśmy przyzwyczajeni. Laotańczycy prawdopodobnie wolą taki rodzaj jedzenia, ponieważ chcą aby ich ręce pozostały suche i czyste, aby radzić sobie z lepkim ryżem. Zwykle również jedzą pieczone jedzenie z pikantnym sosem (chaew), który niweluje suchość.

Jedzenie laotańskie różni się od kuchni krajów ościennych pod różnymi względami. Po pierwsze posiłek laotański prawie zawsze zawiera dużą ilość świeżej surowej zieleniny, nieprzyprawionych warzyw i ziół podawanych osobno. Poza tym pikantne dania nigdy nie mają słodkiego posmaku. Słodko-kwaśny smak jest uważany za coś dziwnego i obcego. Niektóre dania są za to gorzkie. Istnieje dotyczące kuchni laotańskie powiedzenie „van pen lom; khom pen ya“, co można przetłumaczyć jako „słodkie przyprawia cię o zawroty głowy; kwaśnie czyni cię zdrowym“.

Laotańczycy lubią miętę i koper. Są to dla nich bardzo ważne zioła, chociaż w krajach sąsiednich są powszechnie ignorowane. Podobnie jest z galangalem. Pojawia się on w większości dań, wraz z innymi standardowymi przyprawami: czosnkiem, szalotką, trawą cytrynową itd. Inną cechą odróżniającą kuchnię laotańską, a raczej zwyczaje kulinarne Laotańczyków, jest spożywanie jedzenia o temperaturze pokojowej. Można to przypisać zwyczajowi jadania za pomocą dłoni.

Zwyczaje związane z jedzeniem

Ka toke to platforma używana do układania i prezentowania laotańskich posiłków. Tradycyjnie jadało się wspólnie, osoby jedzące posiłek siedziały na trzcinowej macie na drewnianej podłodze, wokół podniesionej platformy utkanej z ratanu, zwanej ka toke. Naczynia są ułożone na ka toke, która jest standardowych rozmiarów. Jeśli posiłek je wiele osób, przygotowuje się kilka ka toke. Na każdym z nich jest jeden lub kilka koszyczków kleistego ryżu, którym dzielą się wszyscy jedzący przy ka toke.

W ostatnich czasach jedzenie przy ka toke jest raczej wyjątkiem, niż zasadą. Zwyczaj ten jest jednak podtrzymywany przez mnichów. W świątyni każdemu mnichowi podaje się jego posiłek na ka toke. Kiedy jedzenie zostało położone na „ka toke” staje się ono „pha kao”. W nowoczesnych domach, terminem oznaczającym przygotowanie stołu do posiłku jest taeng pha ka. Mówi się też o przygotowaniu phah kao.

Tradycyjnie łyżek używano tylko do zup i białego ryżu, a pałeczek do makaronu. Większość potraw jadło się za pomocą ręki. Prawdopodobnie ten zwyczaj powstał, ponieważ z lepkim ryżem można łatwo radzić sobie jedynie za pomocą ręki.

Posiłki laotańskie zwykle składają się z zupy, dania z rusztu, sosu, zieleniny i gulaszu albo dania mieszanego (koy albo laap). Zielenina to zwykle świeże, surowe warzywa i zioła, choć w zależności z jakim daniem są podawane mogą być również gotowane na parze albo częściej sparzone. Dań nie jada się po kolei: zupę popija się podczas całego posiłku. Napoje, w tym woda, zwykle nie są częścią posiłku. Kiedy przybywają goście, posiłek jest prawdziwą ucztą. Przygotowuje się dwukrotnie więcej jedzenia, niż jest to konieczne. Gdyby gospodarz nie miał wystarczająco dużo jedzenia, byłoby to dla niego upokorzeniem.

Map